Projekt badawczy „Between the Celts and the northern people: interactions between the middle and late La Tène societies in Central Europe” bada kulturową i środowiskową dynamikę między społecznościami kultury lateńskiej i nie-lateńskiej – takimi jak grupy związane z kręgami kultury jastorfskiej i przeworskiej – w Europie Środkowej w okresie środkowej i późnej przedrzymskiej epoki żelaza (ok. IV–I w. p.n.e.).

Skupiając się na obszarach położonych na północ od Karpat i Sudetów, projekt ma na celu zbadanie, w jaki sposób te różniące się pod względem kultury materialnej, organizacji gospodarczej i strategii mobilności grupy kształtowały i współdzieliły wspólne przestrzenie. Czy konkurowały ze sobą o zasoby, wymieniały się dobrami i ideami, czy też współistniały obok siebie według odmiennych zasad? Łącząc klasyczne narzędzia archeologiczne z nowoczesnymi metodami naukowymi, projekt dąży do rekonstrukcji ludzkiego doświadczenia kryjącego się za danymi archeologicznymi.

Projekt realizowany jest na Uniwersytecie Karola w Pradze, a finansowany przez Czeską Agencję Grantową (GAČR, nr projektu 25-15914I). Prace prowadzone są we współpracy z muzeami i instytucjami dziedzictwa kulturowego w Polsce i Czechach – m.in. we Wrocławiu, Opolu, Środzie Śląskiej, Katowicach, Legnicy, Pardubicach i Brnie.

Pytania badawcze

• W jaki sposób grupy celtyckie (lateńskie) oraz społeczności północne (jastorfskie i przeworskie) adaptowały się do tych samych warunków środowiskowych?
• Jakie świadectwa archeologiczne wskazują na wymianę kulturową, współistnienie lub wyparcie jednej grupy przez drugą?
• Czy można wykryć różnice w strategiach gospodarczych lub mobilności związane z odmiennymi modelami kulturowymi?
• W jaki sposób kultura materialna, produkcja żywności i użytkowanie zasobów różniły się pomiędzy tymi społecznościami?

Metody i podejście

Projekt opiera się na podejściu łączącym tradycyjną archeologię z metodami nauk przyrodniczych. Główne działania obejmują:

• Analizę pozostałości organicznych (ORA) w ceramice – w celu identyfikacji resztek żywności, śladów technicznego wykorzystania naczyń oraz wzorców użytkowania.
• Badania archeobotaniczne i archeozoologiczne – służące rekonstrukcji gospodarki roślinnej, struktury stad i diety.
• Analizy mikroszczątków i śladów użycia narzędzi kamiennych – pozwalające zrozumieć codzienne praktyki społeczeństw epoki żelaza.
• Systematyczną dokumentację i katalogowanie stanowisk oraz zabytków – również tych niepublikowanych, przechowywanych w zbiorach muzealnych.

Dzięki pracy ponad granicami instytucji i państw, projekt scala rozproszone dane w spójny obraz przemian społeczno-kulturowych epoki żelaza w tej części Europy.

Znaczenie projektu

Projekt wnosi nową jakość do badań nad pradziejami Europy Środkowej, w szczególności:

• Rzuca światło na naturę interakcji i współistnienia społeczności pogranicza celtyckiego i północnoeuropejskiego.
• Pozwala uchwycić, jak różne grupy zarządzały przestrzenią, gospodarką żywnościową i mobilnością w tych samych warunkach środowiskowych.
• Analizuje powstawanie stref kulturowych hybrydowych oraz trwałość odmiennych stylów życia.
• Dostarcza nowych danych do dyskusji o tożsamości, wymianie i adaptacji w przedrzymskiej Europie Środkowej.

Co istotne, projekt umożliwia również naukowe opracowanie i udostępnienie szerokiemu gronu badaczy znacznej liczby dotąd niepublikowanych materiałów archeologicznych

Harmonogram

Projekt zakłada trzyletni plan działania, obejmujący prace archeologiczne, kwerendy muzealne, analizy naukowe oraz współpracę międzynarodową. Każdy rok ma jasno określone cele i rezultaty, które rozwijają wyniki etapów wcześniejszych.

Rok 1: Gromadzenie danych, kwerendy, dokumentacja (miesiące 1–12)

• Utworzenie bazy danych stanowisk i zabytków z młodszego okresu przedrzymskiego.
• Wizyty w muzeach i archiwach (Wrocław, Opole, Środa Śląska, Katowice, Legnica, Pardubice, Brno) w celu identyfikacji, fotografowania i dokumentowania materiałów.
• Selekcja materiału do analiz (ceramika, kości, próbki gleby i polepy).
• Uzgodnienie zasad współpracy z instytucjami posiadającymi zbiory.
• Standaryzacja metod katalogowania i przygotowanie protokołów analiz laboratoryjnych.

Rok 2: Pobieranie próbek i analizy naukowe (miesiące 13–24)

• Analiza ORA wybranych fragmentów naczyń ceramicznych (np. naczyń grafitowych, cedzaków) w celu identyfikacji zawartości i funkcji.
• Analizy archeobotaniczne (makro- i mikropozostałości roślinne: ziarna, węgiel, pyłki, fitolity).
• Badania archeozoologiczne zespołów kostnych (np. z Bytomina/Bytnika) – struktura hodowli, sposoby uboju.
• Analiza funkcjonalna i mikrorezydualna narzędzi kamiennych (żarna, rozcieracze) z różnych typów stanowisk.
• Opracowanie danych i ich wstępna interpretacja.
• Prezentacje wyników na konferencjach w Polsce, Czechach i poza nimi – w celu konsultacji i budowania współpracy.

Rok 3: Synteza, interpretacja, udostępnienie wyników (miesiące 25–36)

• Zintegrowana analiza danych archeologicznych, biologicznych i chemicznych w celu rekonstrukcji kontaktów kulturowych i strategii adaptacyjnych.
• Porównawcza ocena modeli kulturowych (lateński vs. jastorfski/przeworski) – różnice i podobieństwa w gospodarce, mobilności, organizacji osadnictwa.
• Przygotowanie publikacji naukowych (artykuły w recenzowanych czasopismach krajowych i międzynarodowych) oraz syntetycznego raportu końcowego.
• Uruchomienie wielojęzycznej strony internetowej z wynikami badań, bazą danych i dokumentacją.
• Działania popularyzatorskie: wykłady, wydarzenia otwarte w instytucjach partnerskich, aktywność w mediach społecznościowych.
• Organizacja sesji tematycznej lub warsztatów na jednej z europejskich konferencji archeologicznych, poświęconej kontaktom kulturowym i społeczeństwom pogranicza w epoce żelaza.

Kierownik projektu:
dr Joanna E. Markiewicz
Uniwersytet Karola w Pradze
Instytut Archeologii Klasycznej (Wydział Filozoficzny)
Pracownik naukowy
https://cuni.academia.edu/JoannaMarkiewicz